Quantum-proof e-mail als fundament voor digitale soevereiniteit

Techniek, recht en geopolitiek in samenhang

Waarom dit onderwerp nú beleidsrelevant is

De vertrouwelijkheid van overheidscommunicatie staat structureel onder druk. Niet primair door actuele cyberaanvallen, maar door een strategisch tijdseffect: communicatie die vandaag wordt onderschept, kan worden opgeslagen en later alsnog worden ontsleuteld zodra quantumcomputers over voldoende rekenkracht beschikken. Dit fenomeen staat bekend als harvest now, decrypt later (Europol, 2023a).

Europol waarschuwt expliciet dat organisaties met informatie die langdurig vertrouwelijk moet blijven — waaronder overheden — niet kunnen wachten tot quantumdreigingen volledig manifest zijn. De transitie naar post-quantum cryptografie (PQC) moet tijdig plaatsvinden, omdat uitstel leidt tot onherstelbaar verlies van vertrouwelijkheid in de toekomst (Europol, 2023a; Europol, 2024a).

Binnen deze context vormt e-mail het meest kwetsbare én meest gebruikte communicatiemiddel van de overheid.

E-mail als structureel risico in een geopolitieke werkelijkheid

E-mail is ontworpen in een tijd waarin digitale infrastructuur primair nationaal en politiek neutraal werd verondersteld. Die aanname is fundamenteel achterhaald. Digitale infrastructuur is vandaag een geopolitiek machtsinstrument.

Hoewel moderne beveiligingsstandaarden zoals TLS 1.3 transportbeveiliging bieden, blijft de kern van het probleem bestaan: e-mailinhoud wordt doorgaans leesbaar opgeslagen op servers die onder beheer vallen van commerciële aanbieders.

Dit betekent dat:

• e-mail onderweg versleuteld is, maar opgeslagen berichten technisch toegankelijk blijven;

• beheerders en providers de mogelijkheid hebben om inhoud te lezen of te ontsleutelen;

• aanbieders onderworpen zijn aan nationale wetgeving van het land waar zij juridisch zijn gevestigd;

• extraterritoriale wetgeving, zoals de Amerikaanse CLOUD Act en FISA Section 702, aanbieders kan verplichten data over te dragen — ook wanneer die data fysiek in Europa staat;

• klassieke encryptie (RSA en ECC) op termijn kwetsbaar wordt door quantumalgoritmen.

Voor beleidsmakers is de kernvraag niet of deze bevoegdheden worden misbruikt, maar of zij structureel bestaan. Zodra toegang technisch mogelijk is, wordt zij geopolitiek inzetbaar.

Europol onderkent expliciet dat digitale afhankelijkheden in toenemende mate onderdeel zijn van geopolitieke machtsverhoudingen en dat kritieke communicatie daardoor een strategisch doelwit vormt (Europol, 2023b).

Digitale soevereiniteit is geen locatievraagstuk

In beleidsdiscussies wordt digitale soevereiniteit vaak gekoppeld aan datalocatie (“de data staat in Europa”) of aan contractuele garanties. In een geopolitieke context zijn dit echter zwakke ankers.

Digitale soevereiniteit is geen kwestie van waar data staat, maar van wie er bij kan.

Werkdefinitie voor beleid:
Digitale soevereiniteit bestaat uitsluitend wanneer geen enkele derde partij technisch in staat is om gegevens te ontsleutelen — ongeacht politieke druk, sanctieregimes of internationale machtsverhoudingen.

Zodra een aanbieder technisch kan decrypten, kan die aanbieder ook worden gedwongen dat te doen. In dat geval wordt vertrouwelijkheid een politieke variabele in plaats van een technische garantie.

Geopolitieke risico’s van niet-soevereine communicatie

Het ontbreken van afdwingbare vertrouwelijkheid creëert concrete geopolitieke risico’s:

1. Strategische asymmetrie
   Staten met toegang tot cloud- en communicatie-infrastructuur verkrijgen structureel informatievoordeel ten opzichte van afhankelijke staten.

2. Inlichtingenexposure zonder detectie
   Wettelijk afgedwongen dataoverdracht vindt doorgaans plaats onder geheimhoudingsplicht, waardoor betrokken overheden geen zicht hebben op dataverlies.

3. Politieke chantabiliteit
   Historische communicatie kan jaren later strategisch worden ingezet in diplomatieke of economische conflicten.

4. Erosie van beleidsautonomie
   Beleidsvorming wordt impliciet beïnvloed door het risico op blootstelling van interne communicatie.

5. Lock-in in machtsblokken
   Afhankelijkheid van buitenlandse infrastructuur vertaalt zich in verminderde strategische handelingsvrijheid binnen NAVO-, EU- en trans-Atlantische verhoudingen.

Deze risico’s worden versterkt door harvest now, decrypt later: zelfs als communicatie vandaag “veilig” lijkt, kan zij later alsnog geopolitiek exploiteerbaar blijken.

De enige structurele oplossing: architectuur, geen afspraken

In een geopolitiek spanningsveld zijn contracten, toezeggingen en certificeringen onvoldoende. Alleen technische onmogelijkheid biedt bescherming.

Een soeverein communicatiemodel vereist daarom:

• encryptie en decryptie uitsluitend bij verzender en ontvanger;

• servers die uitsluitend ciphertext verwerken en opslaan;

• cryptografische sleutels die nooit het endpoint verlaten;

• geen master keys, key escrow of noodtoegang;

• geen enkele partij die technisch kan worden gedwongen tot ontsleuteling.

In begrijpelijke taal: als niemand kan meekijken, kan niemand worden gedwongen mee te kijken.

Post-quantum cryptografie als strategische randvoorwaarde

Zelfs volledige end-to-end encryptie is onvoldoende wanneer zij gebaseerd is op cryptografie die in de toekomst kan worden gebroken. Europol roept daarom op tot een gecoördineerde overgang naar post-quantum cryptografie, juist voor communicatie met een lange vertrouwelijkheidshorizon, zoals overheids- en defensiegerelateerde informatie (Europol, 2023a; Europol, 2024a).

Zonder deze overstap ontstaat een nieuw geopolitiek risico: staten die als eerste beschikken over quantumdecryptiecapaciteit krijgen toegang tot historische communicatie van andere staten.

Encryptie versus opsporing: een geopolitiek spanningsveld

Europol erkent de spanning tussen sterke encryptie en opsporingsbelangen. Tegelijkertijd wordt vastgesteld dat het verzwakken van encryptie of het inbouwen van uitzonderingen onvermijdelijk leidt tot nieuwe kwetsbaarheden die door kwaadwillenden — statelijk en niet-statelijk — kunnen worden misbruikt (Europol, 2023c).

In geopolitieke termen betekent dit:
een achterdeur voor de “goede” actor is altijd ook een ingang voor de “verkeerde” actor.

Encryptie laat zich niet differentiëren naar politieke intentie.

Beleidsconclusie

Digitale soevereiniteit is geen IT-detail, maar een strategische voorwaarde voor staatsautonomie in een multipolaire wereldorde. Voor e-mailcommunicatie betekent dit:

• datalocatie en compliance zijn noodzakelijk, maar onvoldoende;

• sleutelsoevereiniteit is doorslaggevend;

• post-quantum bestendigheid is geen optie, maar randvoorwaarde;

• alleen architecturen zonder decryptiemogelijkheid voor derden zijn geopolitiek robuust.

Alles daaronder is risicomanagement binnen andermans machtsstructuur.

Soeverein e-mailverkeer is geen beleidskeuze, maar een architecturale consequentie.
Gebaseerd op wiskunde — niet op vertrouwen, beloftes of geopolitieke goodwill.

Referenties

Europol (2023a) Call for action: Urgent plan needed to transition to post-quantum cryptography together.
https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/call-for-action-urgent-plan-needed-to-transition-to-post-quantum-cryptography-together

Europol (2023b) Exploring the second quantum revolution.
https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/exploring-second-quantum-revolution-new-report

Europol (2023c) Finding the equilibrium between security and privacy.
https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/equilibrium-between-security-and-privacy-new-report-encryption

Europol (2024a) European Cybercrime Centre – Quantum Safe Financial Forum (QSFF).
https://www.europol.europa.eu/about-europol/european-cybercrime-centre-ec3/qsff